Europa staat mogelijk op het punt om getuige te zijn van een toename in door Rusland gesteunde aanvallen gericht op de private sector. Getriggerd door meerdere tegenslagen in verschillende gebieden – Venezuela, Iran, om er maar een paar te noemen – geloven experts dat het Kremlin zijn toevlucht zou kunnen nemen tot aanvallen op de zachte onderbuik van Europa om verdeeldheid en chaos te zaaien.
Chris Blackhurst, voormalig journalist en redacteur van The Independent, onderzocht dit weekend in The Independent de Russische pogingen om de particuliere sector in Europa te ontwrichten. De ‘aanvallen in de grijze zone’, zoals Blackhurst het formuleerde, zijn ontkenbare spionage- en sabotageoperaties die namens Rusland worden uitgevoerd door een netwerk van niet-statelijke actoren tegen Europese bedrijven.
Naast het bredere punt over de dreiging voor Europa, werden in het stuk specifieke voorbeelden aangehaald van zowel bewezen als verdachte ‘grey-zone’ actoren. Jan Marsalek, voorheen van Wirecard, is hiervan het bekendste voorbeeld, althans bij het grote publiek. Maar Marsalek is de uitzondering die de regel bevestigt: veel van deze operaties zijn weinig bekend en vliegen onder de radar.
Als mogelijk voorbeeld wijst Blackhurst op Alexander Kirzhnev, een Russisch staatsburger die gezocht wordt door de Hoge Anti-Corruptie Rechtbank in Oekraïne voor het organiseren van opzettelijke fraude tegen de staat. De Independent bericht met name over Oekraïense beschuldigingen dat hij een ‘nep’ Amerikaans bedrijf heeft opgericht om een order voor munitie voor het Oekraïense leger uit te voeren die nooit is uitgevoerd. Deze operatie, die door de Amerikaanse rechtbanken is geloodst en nu onderwerp is van een Oekraïens strafrechtelijk onderzoek, resulteerde in een aanzienlijke verspilling van tijd, moeite en geld van het land, terwijl de eigen belangen van Rusland werden bevorderd – typische doelen van Russische activiteiten in de ‘grijze zone’.
Kirzhnev is herhaaldelijk door de Oekraïense autoriteiten gedagvaard om zich te verantwoorden voor zijn vermeende misdaden, tot nu toe zonder resultaat. De meest recente, die minder dan een maand geleden werd uitgevaardigd, noemt een aantal data in 2026 waarop hij moet verschijnen. Er wordt niet verwacht dat hij dit zal doen en hij zal waarschijnlijk bij verstek berecht worden. Het is bekend dat hij naar Kroatië is gevlucht in de onmiddellijke nasleep van de grootschalige invasie van Rusland in Oekraïne.
Het bedrijf dat betrokken was bij dat schandaal, Gray Fox, heeft een aantal personen met een dubieuze reputatie aan de organisatie verbonden. Het bedrijf, dat in 2016 werd opgericht en in 2021 werd ontbonden, zag een van zijn drie directeuren, Dale Scott Wood, veroordeeld worden tot 12 jaar gevangenisstraf voor het “opzetten van een internationale fraudeconstructie”. Manuele Wernli, een Zwitserse zakenman, zat in de raad van bestuur van het bedrijf en was hoofd van Interne Controle en Technologie. Naast Gray Fox is Wernli betrokken bij talloze mislukte energieprojecten in heel Europa, waarbij bijna altijd Russische staatsactoren betrokken waren. In Servië was Wernli CEO van Mentor Energy, een bedrijf dat een grote gascentrale wilde bouwen in het land. Het project mislukte uiteindelijk, maar het bracht Wernli in direct contact met door Rusland gesteunde actoren, zoals Gazprom, en de extreem-rechtse Servische Radicale Partij.
Net als bij de Gray Fox-operatie veroorzaakt het mislukken van dergelijke projecten een aanzienlijke verstoring en belemmert vaak strategische initiatieven, waardoor Europese bondgenoten tijd en middelen verliezen. Deze ‘mislukkingen’ sluiten vaak aan bij de bredere geostrategische belangen van Moskou. Dit specifieke voorbeeld laat ook zien dat actoren in de ‘grijze zone’ niet noodzakelijkerwijs van Russische nationaliteit zijn, maar iedereen kunnen zijn die gemotiveerd wordt door geld, ideologie of intriges.
Hoewel sommige actoren er tot nu toe in zijn geslaagd om serieuze straffen te ontlopen, belicht Blackhurst het geval van Yuri Orekhov, die niet zo fortuinlijk is geweest. Orekhov is een van de vijf Russische staatsburgers die in New York beschuldigd worden van pogingen om illegaal Amerikaanse militaire technologie en olie uit Venezuela, waar een embargo op rust, te bemachtigen. Via een ingewikkeld netwerk van lege organisaties en cryptocurrency probeerde Orekhov miljoenen vaten te verkopen aan Chinese en Russische kopers.
Na een onderzoek door Task Force KleptoCapture, een sanctie-onderzoekseenheid, werden Orekhov en zijn bedrijven door de regering Biden op de Amerikaanse sanctielijst geplaatst. Volgens hen was het duidelijk dat hij de Russische militaire belangen in Oekraïne steunde door zijn pogingen om gevoelige technologie te verwerven. Naar verluidt verblijft Orekhov momenteel in Duitsland, waar de rechtbank weigerde hem uit te leveren aan de VS. Dit roept vragen op over hoe hij straffeloos kan blijven verblijven in een NAVO-land dat bondgenoot is van zowel de Verenigde Staten als Oekraïne, en over het feit dat de EU geen nota heeft genomen van deze zaak.
Deze actoren zijn geen Russische functionarissen. Ze bekleden geen posities in de Russische regering of het Russische leger. Op papier is het enige wat hen aan de Russische staat bindt hun paspoort (en in het geval van Wernli zelfs dat niet). Ze zijn volledig ontkenbaar, maar wat niet ontkenbaar is, is wie er profiteert van hun acties.
Naar verwachting wordt 2026 een jaar waarin de druk om tot een regeling tussen Rusland en Oekraïne te komen aanzienlijk zal toenemen. West-Europese leiders maken nu al sterke geluiden om na de oorlog militaire voet aan de grond te zetten in Oekraïne en actie te ondernemen tegen de ‘donkere vloot’ van Rusland.
Het valt dan ook te verwachten dat de activiteiten van Rusland in de grijze zone zullen toenemen naarmate de diplomatieke onderhandelingen intensiever worden. Moskou zou deze acties waarschijnlijk zien als een nuttige en ontkenbare manier om zijn onderhandelingspositie te versterken. De EU, het VK en andere belangrijke Europese landen zullen zeer alert zijn om hun inspanningen tegen ‘grijze zone’-activiteiten te coördineren. Zoals Blackhurst concludeert, “we moeten onze blik verruimen over hoe ver het Kremlin zal gaan, in alle lagen van de bevolking, om vernietiging te veroorzaken en onrust te zaaien”.
Foto door Julia Kadel op Unsplash
